ZASOBNOŚĆ I ZANIECZYSZCZENIE GLEB WIELKOPOLSKI. STAN NA ROK 2000

1. CHARAKTERYSTYKA GLEB WOJEWÓDZTWA WIELKOPOLSKIEGO

 

Mapa 1. Użytki rolne w powiatach województwa wielkopolskiego

Mapa 2. Grunty orne klas V + VI + VI RZ w powiatach województwa wielkopolskiego

Mapa 3. Grunty orne klas V + VI + VI RZ w gminach województwa wielkopolskiego

Mapa 4. Grunty chronione klas I-IV w powiatach województwa wielkopolskiego

Mapa 5. Grunty chronione klas I-IV w gminach województwa wielkopolskiego

Mapa 6. Wskaźnik bonitacji jakości i przydatności rolniczej gleb w powiatach województwa wielkopolskiego

Mapa 7. Wskaźnik bonitacji jakości i przydatności rolniczej gleb w gminach województwa wielkopolskiego

Mapa 8. Waloryzacja rolniczej przestrzeni produkcyjnej gleb w powiatach województwa wielkopolskiego

Mapa 9. Waloryzacja rolniczej przestrzeni produkcyjnej gleb w gminach województwa wielkopolskiego

Mapa 10. Grunty orne w powiatach województwa wielkopolskiego

 


1.1. Skały macierzyste gleb

Skała jest naturalnym zespołem minerałów, wchodzących w skład skorupy ziemskiej, a powstałych na drodze procesu geologicznego. Procesy powstawania skał w skorupie ziemskiej przebiegają niezmiernie powoli i wymagają bardzo długiego okresu czasu.
Pochodzenie skały określa jej skład mineralny, jak również jej strukturę i teksturę.
Cechy skały wiążą się ściśle z procesami jej powstania, co pozwala na ustalenia naturalnego podziału genetycznego skał na magmowe, metamorficzne i osadowe.
Skały magmowe i metamorficzne stanowią 95 % skorupy ziemskiej, a skały osadowe 5 %. Jednak powierzchnia Ziemi pokryta jest skałą osadową w 75 %.
Skały różnej genezy, z których w wyniku procesów geologicznych i glebotwórczych powstają gleby, określane są mianem skał macierzystych.
Przez proces glebotwórczy rozumie się całokształt zjawisk fizycznych, chemicznych i biologicznych zachodzących w powierzchniowej warstwie skorupy ziemskiej, w wyniku których kształtują się gleby. Procesy glebotwórcze, przebiegające w określonych warunkach klimatycznych, na określonych utworach macierzystych oraz pod wpływem określonej szaty roślinnej, doprowadzają do ukształtowania się odpowiednich typów gleb.
Na terenie województwa wielkopolskiego najczęściej spotyka się gleby wykształcone pod wpływem procesu przemywania (płowienia), bielicowania, oglejenia, brunatnienia, a także procesu bagiennego i murszenia.
Skałami macierzystymi gleb Wielkopolski są utwory polodowcowe zlodowacenia środkowopolskiego i bałtyckiego. W warstwie przypowierzchniowej dominują utwory piaszczyste i gliniaste. Gleby pokrywające Wielkopolskę to gleby w przewadze lekkie i bardzo lekkie, reprezentowane przez następujące klasy:

  • gleby brunatnoziemne (brunatne i pseudobielicowe);
  • gleby bielicoziemne;
  • gleby bagienne (mułowe i torfowe);
  • gleby pobagienne (murszowe i czarne ziemie);
  • gleby napływowe (mady rzeczne).

1.2. Typy, podtypy i gatunki gleb

Systematyka przyrodnicza gleb opiera się na kryteriach genetycznych. Uwzględniając w niej właściwości chemiczne, fizyczne i biologiczne gleb oraz środowisko geograficzne wyodrębniono pięć zasadniczych jednostek systematycznych:

  • Klasa jest jednostką najszerszą, obejmującą kilka typów, których powstanie uwarunkowane jest podobnym układem czynników biotycznych i abiotycznych danego środowiska geograficznego.
  • Typ wyraża pewien dynamiczny stan równowagi w rozwoju określonego procesu glebotwórczego. W warunkach kiedy środowisko przyrodnicze nie jest zakłócone przez działalność człowieka, poszczególnym typom glebowym odpowiadają charakterystyczne zespoły roślinne.
  • Podtyp wyróżnia się, gdy profil glebowy wykazuje cechy charakterystyczne dla dwóch lub więcej typów.
  • Rodzaj określony jest przez pochodzenie geologiczne skały macierzystej, z której wykształciła się dana gleba.
  • Gatunek określa się na podstawie skały macierzystej gleby i warstw powierzchniowych.

W trakcie opracowywania map glebowo-rolniczych prowadzono szczegółowe badania rodzajowe gleb, na podstawie analiz laboratoryjnych próbek gleby pobranych z profilów glebowych. Na podstawie wyników i zebranych w terenie informacji opracowano charakterystykę gleb. Na zróżnicowanie rodzajowe, gatunkowe i typologiczne gleby wpłynęły: rzeźba terenu, charakter skał macierzystych oraz związane z nimi stosunki wodne i szata roślinna.
Poniżej przedstawiono podział gleb, które występują w naszym województwie w znaczącym procencie, na typy i podtypy.

  1. Gleby bielicowe i pseudobielicowe (A)
    Gleby bielicowe wykształciły się pod borami iglastymi. Charakterystyczną ich cechą jest czteropoziomowa budowa profilu glebowego (A - A2 – B – C). Bezpośrednio pod poziomem akumulacyjnym występuje poziom wymycia, ubogi we frakcje ilaste, próchnice i składniki pokarmowe dla roślin, o zabarwieniu szarobeżowym lub białoszarym. Pod nim występuje poziom wymycia wzbogacony w minerały ilaste oraz tlenki żelaza i glinu.
    Gleby pseudobielicowe wytworzone z piasków charakteryzują się poziomem próchnicznym o miąższości 20–25 cm i zawartości próchnicy 1,0–1,5 %. Są to gleby kwaśne lub bardzo kwaśne, ubogie lub średnio zasobne w fosfor i potas oraz ubogie w magnez.
    Gleby pseudobielicowe wytworzone z glin charakteryzują się znacznym spiaszczeniem, przeważnie wykazują skład mechaniczny piasku gliniastego lekkiego, rzadziej mocnego. Miąższość poziomu próchnicznego wynosi 25 cm, a zawartość w nim próchnicy od 1,5–1,7 %. Są to gleby kwaśne lub lekko kwaśne, średnio zasobne w fosfor, a ubogie w potas i magnez. W głąb profilu wzrasta odczyn pH.
  2. Gleby brunatne (B)
    Gleby brunatne charakteryzuje brunatna barwa, powstała podczas utlenienia związków żelaza. W zależności od stopnia odwapnienia, a tym samym zakwaszenia, gleby brunatne dzieli się na trzy podtypy: gleby brunatne właściwe, gleby brunatne wyługowane i gleby brunatne kwaśne.
    Gleby brunatne właściwe w większości wykształciły się z glin średnich i lekkich. Węglan wapnia występuje w tych glebach płytko (najczęściej od 60 cm). W górnej części profilu, gleby wykazują odczyn zbliżony do obojętnego, a w dolnej często alkaliczny. Poziom próchniczny miąższości ponad 25 cm, o zabarwieniu szarobrunatnym, zawiera ponad 2 % próchnicy. Dobry kompleks sorpcyjny, o dobrej zasobności w magnez i średniej zawartości fosforu i potasu.
    Gleby brunatne wyługowane są wytworzone ze żwirów, piasków, glin i iłów. Gleby powstałe ze żwirów i piasków gliniastych są kwaśne, ubogie w składniki pokarmowe roślin, miąższość 20–25 cm, zawartość próchnicy 1,5–1,9 %. Gleby powstałe z glin i iłów w górnym poziomie wykazują skład mechaniczny piasku gliniastego lekkiego lub mocnego. Poziom próchniczny osiąga miąższość 25 cm i zawiera 1,3–2,0 % próchnicy. Są to gleby kwaśne, średnio zasobne w fosfor, potas i magnez.
    Gleby brunatne kwaśne wytworzyły się ze skał kwaśnych, które nie zawierały węglanu wapnia, a więc piasków kwarcowych, niektórych glin i iłów.
  3. Czarne ziemie (D i Dz)
    Czarne ziemie charakteryzują się znaczną miąższością poziomu próchnicznego (> 30 cm) i dużą zawartością w nim próchnicy. Geneza ich związana jest z płytkim poziomem wody zaskórnej, dlatego też ich użytkowanie jako gruntów ornych wymaga najczęściej melioracji.
    W zależności od stopnia wymycia węglanów i degradacji próchnicy czarne ziemie dzielimy na podtypy: właściwe i zdegradowane.
    Czarne ziemie właściwe to gleby wytworzone z glin, w górnym poziomie przeważnie wykazując skład mechaniczny piasku gliniastego mocnego. W poziomie próchnicznym gleby te zawierają ponad 2,5 % próchnicy. Odczyn ich jest słabo kwaśny. Odznaczają się dobrą zasobnością w fosfor, potas i magnez. Omawiany podtyp gleby wymaga melioracji - nie drenowane są okresowo podmokłe.
    Czarne ziemie zdegradowane wytworzone są z piasków, glin i pyłów. Gleby wytworzone z piasków słabogliniastych zawierają 2,3 % próchnicy, są kwaśne i średnio zasobne w fosfor, potas i magnez. Są to gleby okresowo podmokłe jako grunty orne i właściwie uwilgotnione jako użytki zielone. Wytworzone z piasków gliniastych są słabo kwaśne oraz średnio zasobne w fosfor, potas i magnez. Wytworzone z glin w górnym poziomie mają skład mechaniczny piasku gliniastego lekkiego, rzadziej mocnego. Wykazują ponad 2,0 % próchnicy, odczyn lekko kwaśny, średnią zasobność w fosfor i potas oraz dobrą w magnez. Wytworzone z pyłów ilastych charakteryzują się głębokim poziomem próchnicznym, (ponad 40 cm) z dużą zawartością próchnicy. Słabo kwaśne, średnio zasobne w fosfor, potas i magnez. Wartość bonitacyjna tych gleb zależy od uwilgotnienia.
  4. Mady (F)
    Mady rzeczne są to osady rzeczne o charakterystycznej warstwowej budowie profilu, wypełniające dna współczesnych dolin. Ich skład mechaniczny zależy od rodzaju materiału niesionego przez wodę. Większość tych gleb znajduje się pod użytkami zielonymi. W zależności od składu mechanicznego warstwy powierzchniowej wyróżniono:
  • mady bardzo lekkie - 10 % części spławialnych,
  • mady lekkie - 11-20 % części spławialnych,
  • mady średnie - 21–35 % części spławialnych,
  • mady ciężkie - 36–50 % części spławialnych,
  • mady bardzo ciężkie - ponad 51 % części spławialnych.

Wydzielono cztery podtypy mad:

  • początkowego stadium rozwojowego,
  • brunatne,
  • czarnoziemne,
  • glejowe.

Mady to gleby najczęściej kwaśne, o niskiej lub średniej zasobności w przyswajalne składniki pokarmowe roślin. Dobrą zawartość magnezu można stwierdzić w madach czarnoziemnych.

  1. Gleby bagienne
    Wśród gleb bagiennych wyróżniono następujące typy i podtypy: murszowe, murszowo-mineralne, murszowo-torfowe, torfowe, mułowo-torfowe i torfowo-mułowe.
    Gleby murszowo-mineralne wykształciły się z płytkich gleb, głównie na piaskach w wyniku osuszenia. Są to gleby kwaśne ubogie w fosfor, potas i magnez.
    Gleby murszowate powstały w wyniku przesuszania płytkich gleb murszowych i w dalszym etapie pod wpływem uprawy przekształciły się w czarne ziemie zdegradowane. Wykazują odczyn słabo kwaśny i niską zawartość przyswajalnego fosforu, potasu i magnezu.
    Gleby torfowe i murszowo-torfowe wytworzyły się z torfów niskich, na piaskach zalegających poniżej 60 cm. Odczyn i zasobność niska.
    Gleby mułowo-torfowe i torfowo-mułowe - ich charakterystyczną cechą jest zaleganie warstw namułów rzecznych i deluwialnych na przemian z warstwami torfu. Są to gleby wymagające regulacji stosunków wodnych.
  2. Rędziny (R)
    Rędziny wytworzyły się z opoki kredowej, w większości odwapnionej. Przeważają rędziny lekkie wykazujące w górnych poziomach skład mechaniczny piasku gliniastego. Są to rędziny czarnoziemne. Wykazują odczyn gleb kwaśny lub słabo kwaśny i średnią zawartość przyswajalnego fosforu, potasu i magnezu.

Tabela 1 Kompleks przydatności rolniczej i klasy bonitacyjne gleb oznaczone na podstawie typów i podtypów gleby


Typ gleby Podtyp gleby Gatunek gleby wytworzony Klasa bonitacyjna Kompleksy przydatności rolniczej
Grunty orne Użytki zielone Grunty orne Użytki zielone
Bielice


V – VI



Pseudobielicowe

z piasków, z glin
IVa – VI IIIa – IVa

5, 6, 7, 9 2, 4, 8

Brunatne
właściwe

II – IIIa

1, 2

wyługowane
ze żwirów, z piasków gliniastych, z glin i iłów
IVb – VI IVa – V II – IVa

5, 6, 7 5, 6 2, 3, 4

kwaśne

IVb – VI

4, 5, 6, 7

Czarne ziemie
właściwe

II – IVa
II – III
1, 2, 4, 8
1z, 2z
zdegradowane
z piasków słabogliniastych, z piasków gliniastych, z glin, z pyłów ilastych
IVb – V IIIb – V II – IV
IV – V III – IV II – IV II – IV
5, 6, 9 4, 5, 6, 8, 9 2, 4, 8
2z, 3z 2z 2z 2z
Mady
początkowego stadium rozwoju


V – VI
6, 7
3z
brunatne

IIIb – V
III – V
4, 5, 6
2z, 3z
czarnoziemne

IIIa – IVb

2, 4, 5, 6, 8, 9
2z
glejowe


III – V

2z, 3z
Gleby bagienne
murszowo-mineralne

IVb – V
III – V
9
2z, 3z
murszowate

V – VI
IV – VI
6, 7, 9
2z, 3z
torfowe i murszowo-torfowe


III – VI

2z, 3z
mułowo torfowe i torfowo-mułowe


III – VI

2z, 3z
Rędziny


II – IVa

1, 2, 4, 8


1.3. Bonitacja gleb

Bonitacja gleb jest systemem podziału gleb według kryterium ich jakości. Jakość gruntów określa się na podstawie wyników terenowych badań odkrywek glebowych, ze szczególnym uwzględnieniem cech morfologicznych i fizycznych gleby takich jak położenie gleby, głębokość poziomu próchnicznego, barwa i struktura, skład mechaniczny poszczególnych poziomów, przepuszczalność podłoża, stosunki wodne, a także uwzględnia się niektóre właściwości chemiczne jak odczyn pH i zawartość węglanów. Wyróżnia się następujące klasy:

  • klasa I - gleby orne najlepsze,
  • klasa II - gleby orne bardzo dobre,
  • klasa IIIa - gleby orne dobre,
  • klasa IIIb - gleby średnio dobre,
  • klasa IVa - gleby orne średniej jakości,
  • klasa IVb - gleby orne średniej jakości (gorsze),
  • klasa V - gleby orne słabe,
  • klasa VI - gleby najsłabsze,
  • klasa VI RZ - gleby pod zalesienia.

Klasa I - gleby tej klasy występują zawsze w dobrych warunkach fizjograficznych, na równinach lub na bardzo łagodnych pochyłościach, są zasobne we wszystkie składniki pokarmowe roślin, posiadają dobrą naturalną strukturę, są łatwe do uprawy, ciepłe, czynne biologicznie, przepuszczalne i przewiewne, dostatecznie wilgotne. Do klasy tej zalicza się najlepsze czarnoziemy leśno-stepowe, najlepsze mady pyłowe i próchniczne, najlepsze czarnoziemy leśno-łąkowe wytworzone z glin marglistych i utworów pyłowych, najlepsze czarnoziemne rędziny namyte, najlepsze gleby brunatne wytworzone z lessów i utworów lessopodobnych oraz najlepsze gleby brunatne wytworzone z glin.
Klasa II - właściwości gleb są zbliżone do gleb I klasy; gleby występują w mniej korzystnych warunkach fizjograficznych lub mają gorsze właściwości fizyczne. Zalicza się tu bardzo dobre czarnoziemy leśno-stepowe i leśno-łąkowe wytworzone z glin marglistych, najlepsze rędziny namyte oraz rędziny czarnoziemne i właściwe wytworzone z wapieni kredowych. Ponadto bardzo dobre mady brunatne i próchniczne oraz bardzo dobre gleby brunatne wytworzone z lessów, utworów pyłowych pochodzenia wodnego, glin i iłów pylastych, a także najlepsze gleby płowe wytworzone z lessów, glin i utworów pyłowych pochodzenia wodnego.
Klasa IIIa - gleby mają już wyraźne gorsze właściwości fizyczne i chemiczne, występują w mniej korzystnych warunkach fizjograficznych niż gleby klasy I i II. Pogarszają się przede wszystkim stosunki wodne. Zalicza się tu gleby brunatne i płowe wytworzone z piasków gliniastych mocnych, różnych utworów pyłowych i glin lekkich oraz iłów pylastych, średnio dobre czarnoziemy leśno-stepowe i leśno-łąkowe wytworzone z glin, iłów i utworów pyłowych oraz z piasków gliniastych mocnych. Ponadto najlepsze odmiany rędzin kredowych i najlepsze rędziny gipsowe oraz średnio dobre mady pyłowe i najlepsze z mad ciężkich i piaszczystych. Do klasy tej należą również gleby torfowo-murszowe.
Klasa IIIb - zasadniczo są zbliżone właściwościami do gleb klasy IIIa, ale w jeszcze większym stopniu charakteryzują się gorszymi właściwościami fizycznymi i chemicznymi. Zalicza się do niej gleby brunatne, płowe i opadowo-glejowe wytworzone z piasków gliniastych mocnych lub lekkich na cięższych podłożach, wytworzone z glin lekkich, iłów i utworów pyłowych wodnego pochodzenia, gorsze odmiany czarnoziemów leśno-stepowych i średnio dobre czarnoziemy leśno-łąkowe wytworzone z glin, iłów, utworów pyłowych pochodzenia wodnego i piasków gliniastych mocnych, a także średnio dobre mady i rędziny oraz gleby wytworzone z utworów torfowo-murszowych.
Klasa IVa - gleby o zdecydowanie gorszych właściwościach niż gleby wyższych klas. Gleby ciężkie tej klasy cechuje duża żyzność potencjalna, lecz są mało przewiewne, zimne i mało czynne biologicznie. Należą do nich gleby brunatne, płowe i bielicowe – wytworzone z różnych piasków i żwirów gliniastych, gleby płowe, brunatne i opadowo-glejowe wytworzone z glin, iłów i utworów pyłowych, często o gorszych warunkach wodnych, niektóre gatunki czarnoziemów leśno-stepowych i leśno-łąkowych, średniej jakości mady pyłowe i piaszczyste, i mady ciężkie wytworzone z iłu oraz średniej jakości rędziny właściwe i brunatne, gorsze gatunki rędzin czarno-ziemnych i średniej jakości gleby torfowo-murszowe.
Klasa IVb - są bardziej wadliwe od gleb klasy IVa, gleby ciężkie tej klasy są najczęściej podmokłe, niektóre gatunki gleb podścielone są płytko zbyt przepuszczalnym podłożem wskutek tego są zbyt suche. Zalicza się tu takie same typy, rodzaje i gatunki gleb jak do klasy IVa.
Klasa V - gleby mało żyzne i nieurodzajne oraz zawodne. Zalicza się do nich lżejsze odmiany gleb brunatnych i płowych, gleby rdzawe i bielicowe, wytworzone ze żwirów gliniastych i różnych piasków całkowitych lub położonych na mniej przepuszczalnych podłożach. Ponadto czarne ziemie pobagienne wytworzone z piasków słabo gliniastych, murszowate, gorsze odmiany czarnoziemów leśno-łąkowych, mady bardzo lekkie.
Klasa VI - gleby słabe, wadliwe i zawodne. Należą do nich gleby rdzawe, bielicowe, rankery i pararędziny wytworzone z następujących skał macierzystych: żwirów piaszczystych, płytkich piasków słabo gliniastych na piaskach luźnych, wapieniach, żwirach, z bardzo płytkich piasków wietrzeniowych, piasków słabo gliniastych średnio głębokich, na piasku luźnym oraz piasków słabo gliniastych całkowitych.
Klasa VI RZ - są bardzo ubogie, zbyt suche, nieprzydatne do prowadzenia upraw polowych. Winny być bezwzględnie zalesione. Należą do nich gleby rdzawe, bielice, rankery, pararędziny – wytworzone ze żwirów piaszczystych, piasków luźnych całkowitych, płytkich piasków luźnych nawapieniowych i nażwirowych oraz płytkie piaski wietrzeniowe.

Rysunek 1. Jakość gruntów ornych województwa wielkopolskiego

 

Gleby gruntów ornych województwa wielkopolskiego są glebami średniej i niskiej jakości. Gleby klas V i VI oraz gleby nieprzydatne rolniczo VI RZ stanowią 40 % areału województwa. Brak gruntów ornych


zaliczanych do I klasy i znikomy procent gleb II klasy rzutuje na ocenę jakości gleb
wielkopolskich. Większe kompleksy gleb chronio-

nych w układzie gmin (klasa I–IV) obrazuje mapa 5. Natomiast mapa 3. określa procentowe rozmieszczenie w gminach gleb o jakości niższej (klasy V–VI RZ). Strukturę jakościową gruntów ornych w poszczególnych gminach (według klas bonitacji gleb) przedstawiono w tabeli 2.

Tabela 2 Bonitacja jakości gleb województwa wielkopolskiego

 

1.4. Przydatność rolnicza gleb

Przydatność rolniczą gleb określają kompleksy, będące typami siedliskowymi rolniczej powierzchni produkcyjnej, z którymi związany jest odpowiedni dobór roślin uprawnych. Do poszczególnych kompleksów mogą być zaliczone różne gleby, o zbliżonych właściwościach i kierunku użytkowania.
Jako kryterium przy określaniu kompleksu pod uwagę brano właściwości fizyczno-chemi-czne gleby, stopień agrokultury, rzeźbę terenu, ciężkość i trudność uprawy oraz warunki klimatyczne i agroklimatyczne. Wydzielono 14 kompleksów na gruntach ornych i trzy kompleksy na trwałych użytkach zielonych.
Na terenie województwa wielkopolskiego występuje w znaczącym procencie 9 kompleksów na gruntach ornych i 2 kompleksy na użytkach zielonych. Ze względów praktycznych scharakteryzowano kompleksy jako siedliska związane z uprawą zbóż ozimych, uznanych w naszych warunkach za najbardziej właściwe rośliny wskaźnikowe:

  • siedliska odpowiednie do produkcji pszenicy i roślin towarzyszących określają:
  • kompleks 1 - pszenny bardzo dobry,
  • kompleks 2 - pszenny dobry,
  • kompleks 3 - pszenny wadliwy;
  • siedliska odpowiednie do produkcji żyta i roślin towarzyszących to:
  • kompleks 4 - żytni bardzo dobry,
  • kompleks 5 - żytni dobry,
  • kompleks 6 - żytni słaby,
  • kompleks 7 - żytni najsłabszy;
  • siedliska odpowiednie do produkcji zbóż i roślin pastewnych:
  • kompleks 8 - zbożowo-pastewny,
  • kompleks 9 - zbożowo-pastewny słaby;
  • kompleksy użytków zielonych:
  • kompleks 2z - użytki zielone średnie,
  • kompleks 3z - użytki zielone słabe i bardzo słabe.

Kompleks 1 - zalicza się do niego gleby brunatne oraz czarne ziemie wytworzone z glin i pyłów ilastych. Są to najlepsze gleby województwa, zasobne w składniki pokarmowe, utrzymane w bardzo dobrej kulturze, o głębokim poziomie orno-próchnicznym i uregulowanych stosunkach powietrzno-wodnych. Na glebach tego kompleksu nie ogranicza się doboru roślin, gdyż zapewniają one wysokie plony.
Kompleks 2 - należą do niego gleby brunatne, pseudobielicowe i czarne ziemie, wytworzone z glin lub pyłów na glinach i iłach. Mają nieco gorsze własności niż gleby zaliczone do kompleksu 1. Na ogół są to gleby żyzne, średnio ciężkie do uprawy i o dobrym stopniu kultury. Przy dobrej agrotechnice nadają się do uprawy wszystkich roślin, zwłaszcza pszenicy i buraków cukrowych. Gleby kompleksu 2 zaliczane są do klasy IIIa i IIIb.
Kompleks 3 - gleby wadliwe ze względu na okresowy niedobór wody. Większość tych gleb należy do gleb brunatnych wytworzonych z glin. Najlepsze rezultaty daje uprawa pszenicy ozimej, jęczmienia, kukurydzy i lucerny. Gleby kompleksu 3 zaliczane są do klasy IVa i IVb, czasem do IIIb.
Kompleks 4 - zalicza się do niego najlepsze gleby lekkie, które charakteryzują się mniej trwałą strukturą, są głębiej wyługowane z węglanów i uboższe w makroelementy niż gleby kompleksów 1–3. W większości są to gleby pseudobielicowe. Przy zachowaniu wysokiego stopnia kultury i stosowaniu właściwych zabiegów agrotechnicznych można uprawiać na nich wszystkie rośliny uprawne.
Kompleks 5 - obejmuje gleby wytworzone z piasków gliniastych lekkich podścielonych piaskiem słabogliniastym lub piasków głęboko zalegających na glinach. Zaliczane są tu gleby brunatne i pseudobielicowe oraz czarne ziemie i mady. Gleby te są lekko kwaśne i ubogie w przyswajalne dla roślin składniki pokarmowe, okresowo suche. Wymagają systematycznego nawożenia. Roślinami wskaźnikowymi tego kompleksu są żyto, jęczmień i ziemniaki. Sporadycznie można uprawiać mniej wymagające odmiany pszenicy. Wysokość plonów zależy głównie od ilości opadów.
Kompleks 6 - należą do niego gleby bardzo lekkie wykształcone z piasków głębokich, głównie gleby brunatne i pseudobielicowe, bardzo rzadko mady i gleby murszowate. Gleby te charakteryzują się bardzo małą zdolnością zatrzymywania składników pokarmowych i wodnych. Są bardzo skłonne do przesychania. Stanowią słabe siedliska dla upraw polowych. Wysokość plonów żyta, ziemniaków, łubinu i seradeli uzależniona jest od ilości opadów, miąższości poziomu orno-próchnicznego, zawartości próchnicy, odczynu i nawożenia.
Kompleks 7 - gleby najlżejsze, wykształcone przeważnie z płytkich piasków słabo gliniastych przechodzących w piaski luźne. Należą głównie do gleb brunatnych (wyługowanych lub kwaśnych) albo silnie przesuszonych piasków murszowatych. Wykazują zdecydowanie niekorzystne właściwości dla produkcji rolnej. Poziom próchnicy jest bardzo płytki, o bardzo małej zawartości próchnicy, odczyn przeważnie kwaśny. Uprawia się na nich żyto i łubin żółty. Zaliczane są głównie do klasy VI, wyjątkowo do V.
Kompleks 8 - większość gleb tego kompleksu to czarne ziemie, reszta to mady. Są to gleby średnio zwięzłe, zasobne w składniki pokarmowe, o dużej zdolności zatrzymywania wody. Po uregulowaniu stosunków powietrzno-wodnych mogą przejść do kompleksu 2 lub 4. Zalicza się tu gleby klasy IVa i IIIb.
Kompleks 9 - zalicza się do niego gleby lekkie i bardzo lekkie, położone w obniżeniach terenu lub o słabym odpływie wód powierzchniowych. Gleby tego kompleksu to przeważnie gleby pseudobielicowe, czarne ziemie, mady oraz murszowe i murszowate. Odznaczają się bardzo małą zdolnością zatrzymywania wody i składników pokarmowych. Są okresowo lub stale podmokłe. Do kompleksu zalicza się gleby klasy IVb i V.
Kompleks 2z - stanowią go gleby torfowe, murszowe, murszowate, mady i czarne ziemie.
Kompleks 3z - obejmuje gleby najniższej jakości i o niskim stopniu kultury. Do tego kompleksu zalicza się gleby torfowe, mułowo-torfowe i murszowate wytworzone z piasków luźnych lub słabo gliniastych. Użytki te nie mają uregulowanych stosunków wodnych, a ich położenie wiąże się z częstym zalewaniem i podtapianiem.

Rysunek 2. Kompleksy przydatności rolniczej gleb województwa wielkopolskiego (% powierzchni gruntów ornych)

 

Około 78 % powierzchni gruntów ornych stanowią gleby kompleksów żytnich (4–7), 15 % - gleby kompleksów pszennych (1–3), pozostałe 7 % to gleby kompleksów (8–9) zbożowo-pastewnych. Kompleksy użytków zielonych (2z i 3z) to około 6 % powierzchni użytków rolnych województwa.
W tabeli 3 przedstawiono strukturę użytkowania gruntów w poszczególnych powiatach Wielkopolski. Wyróżniono powiaty, w których powierzchnia użytków rolnych przekracza 70 % ogólnej powierzchni.
Strukturę użytkowania gruntów zobrazowano na mapach 1 i 10 i rysunku 3.

Rysunek 3. Struktura użytkowania gruntów

 

Województwo wielkopolskie jest regionem, w którym ważną rolę odgrywa rolnictwo. Znaczną powierzchnię w województwie – blisko 64 % - zajmują użytki rolne. Ich jakość jest więc bardzo istotnym czynnikiem dla rozwoju rolnictwa, warunkującym wysokość i jakość uzyskiwanych plonów.

Tabela 3 Użytkowanie gruntów w Wielkopolsce według powiatów (% powierzchni ogólnej)


Tabela 4 Kompleksy przydatności rolniczej gruntów ornych województwa wielkopolskiego

 

1.5. Waloryzacja rolniczej przestrzeni produkcyjnej

Oceniając wpływ warunków środowiska na produkcję rolną bierzemy najczęściej pod uwagę następujące elementy: glebę, klimat, rzeźbę terenu oraz warunki wodne. Pomiędzy poszczególnymi czynnikami istnieją oczywiste powiązania tworzące różne układy mniej lub bardziej korzystne dla wegetacji uprawianych roślin.
Metoda waloryzacji została pomyślana jako sposób oceny jakości większych obszarów. Ze względów praktycznych za podstawową jednostkę terytorialną można przyjąć powiat lub gminę.
Omawiana metoda polega na punktowej ocenie poszczególnych elementów środowiska i sumowaniu punktów. Teoretyczna maksymalna suma punktów wynosi 123, lecz praktycznie, w żadnym powiecie ani gminie, nie przekroczyła 100.
Najwyższą ocenę waloryzacji rolniczej przestrzeni produkcyjnej stwierdzono w powiecie gostyńskim, w gminach Pogorzela - 94,9, Krobia - 93,0, Piaski - 88,8, Borek - 85,2 punktu.
Natomiast najniższą ocenę rolniczej przestrzeni produkcyjnej wyliczono w powiecie ostrzeszowskim w gminach Czajków i Kraszewice - 42,6 punktu, Kobyla Góra - 43,3, w powiecie tureckim w gminach Władysławów - 46,2, Tuliszków - 46,6 i w powiecie konińskim w gminach Stare Miasto - 44,9 i Krzymów - 44,8 punktu.
Szczegółowe wyliczenie punktów waloryzacji rolniczej przestrzeni produkcyjnej obrazuje tabela 5 oraz mapy 8 i 9.

Tabela 5 Waloryzacja rolnicza przestrzeni produkcyjnej Wielkopolski

 
do góry strony